Bijna dagelijks zijn er gevallen van fraude in het nieuws. De overheid kan daar alleen goed tegen optreden als bestandskoppelingen mogelijk zijn. De privacywetgeving belemmert dit. Hans Spekman en Koen Schuiling, beide wethouder van sociale zaken in resp. Utrecht en Groningen, doen concrete voorstellen om deze belemmeringen op te heffen.
In Nederland zijn veel families "Calculeer" die misbruik maken van gemeenschapsgeld. Zij presenteren zich bij verschillende instanties op andere manieren, om zoveel mogelijk geld binnen te halen. Dit misbruik wordt betaald door de rest van de bevolking. Gemeenschapsgeld komt verkeerd terecht en daardoor krijgen degenen die er wel recht op hebben uiteindelijk minder. Fraude tast de solidariteit in onze samenleving aan. Het misbruik van de families "Calculeer" wordt alleen duidelijk als bestanden gekoppeld worden. Zulke koppelingen maken ook actieve dienstverlening van gemeenten aan burgers beter mogelijk, zodat uitkeringen sneller bij mensen komen die daar recht op hebben.

De gemeenten Utrecht en Groningen hebben, in het kader van de Regionale interdisciplinaire fraudeteams (Rif-teams), de afgelopen jaren succesvol ervaring opgedaan met bestandskoppelingen bij fraudebestrijding. Er zijn echter twee belangrijke belemmeringen, die ervoor zorgen dat de families "Calculeer" gemakkelijk wegkomen met hun misbruik: te weinig instanties zijn informatieplichtig en gemeenten kunnen te weinig informatie opvragen en koppelen.

Te weinig instanties informatieplichtig

• Bij de invoering van de Wet werk en bijstand had het aantal informatieplichtige instanties verruimd moeten worden. Dat is niet gebeurd: vanuit de fraudebestrijding gezien een gemiste kans! Voor het aantonen van misbruik is informatie relevant van: IBG Studiefinanciering (adresinformatie), Kadaster (onroerend goed), Rijksdienst voor het Wegverkeer (voertuigbezit), Leerplichtwetbestanden (langdurig verblijf in buitenland), bank/girocentrale (banknummers), autolease- en verzekeringsmaatschappijen (particuliere lease-auto's), telecommaatschappijen (tenaamstelling telefoonnummers) en Meldpunt Ongebruikelijke Transacties (transacties met grote sommen contant geld).
• Deze organisaties moeten snel informatieplichting worden, zodat bestanden samengevoegd en onderzocht kunnen worden. 

Te weinig informatieverstrekking aan gemeenten
Gemeenten kunnen nu alleen in individuele gevallen informatie opvragen. Voor fraudebestrijding is het noodzakelijk dat alle instanties hun informatie aan gemeenten beschikbaar stellen voor bestandskoppelingen. Instanties zijn daar nu slechts in beperkte mate toe verplicht. Medewerking hieraan zou als wettelijke verplichting geregeld moeten worden. Dat maakt bestandskoppelingen voor de verschillende organisaties veel gemakkelijker. Als er een wettelijke basis is, dan hoeven koppelingen namelijk niet meer aan elke individuele geregistreerde gemeld te worden. Hierdoor vervalt een belangrijke belemmering. Na koppeling wordt vanzelfsprekend alleen de relevante samenloop van gegevens nader onderzocht.

Bovendien zouden gemeenten informatiebestanden in beginsel gratis of tegen vergoeding van gemaakte onkosten moeten krijgen. Dit geldt voor informatie die bij de Kamers van Koophandel, Kadaster en Rijksdienst voor het Wegverkeer ligt. Het is ongewenst dat overheidsorganisaties elkaar, zoals nu gebeurt, commerciële tarieven berekenen.

Met deze verbeteringen op het terrein van de fraudebestrijding dalen de misbruikkansen van de families "Calculeer" aanmerkelijk.

Actievere voorlichting aan burgers
Gemeenten benaderen burgers actief om hen te wijzen op mogelijkheden of rechten. Dit voorkomt dat mensen, die er wel recht op hebben, geen gebruik maken van collectieve voorzieningen of overheidsdiensten. Het actief benaderen van burgers vereist het gebruik van verschillende (semi-)overheids adres- en gegevensbestanden. Er zijn echter instanties en organisaties die hiervoor geen gegevens durven of willen leveren, op basis van (soms vermeende of discutabele) privacybelemmeringen.

Een voorbeeld hiervan is de door gemeenten uit te voeren langdurigheidstoeslag voor andere minima dan de "eigen" bijstandscliënten. Op landelijk niveau is door de Uitvoering Werknemers Verzekeringen (UWV) en de Sociale Verzekeringsbank (SVB) beslist dat hiervoor geen gegevens uitgewisseld worden. Onze kritiek richt zich niet op het College Bescherming Persoonsgegevens, maar wel op de uitwerking van de privacybescherming in de praktijk. De wet wordt te beperkt uitgelegd uit angst voor toetsing door het College. Een weigering om gegevens te verstrekken kost de minste tijd en is altijd safe. Alleen als de verstrekking expliciet wettelijk is voorgeschreven, gaan organisaties gemakkelijk over tot het verstrekken van gegevens.

Deze praktijk wijkt opvallend sterk af van de mening van de bevolking. Uit onderzoek van de stichting EPN onder 2000 Nederlanders boven de 18 jaar bleek dat driekwart voor uitwisseling is van gegevens tussen overheden als daarmee de administratieve lasten worden verlicht (bron: Binnenlands Bestuur, 26 maart 2004).

Omdat het gemeentelijke beleid onderworpen is aan democratische besluitvorming, mag uitgegaan worden van een genuanceerd en proportioneel gebruik van deze gegevens. Bovendien kan actieve dienstverlening feitelijk alleen maar tot voordeel voor de burgers leiden.

Onze conclusie luidt als volgt. Door de huidige belemmeringen bij het koppelen van bestanden pakken we fraudeurs te weinig aan. We laten de families 'Calculeer' lopen. En we kunnen mensen te weinig geven, onder meer financiële bijdragen, waar ze wel recht op hebben.

Wethouders Koen Schuiling (Groningen, VVD) en Hans Spekman (Utrecht, PvdA).